Ramzes XIII walczy o władzę, a Wokulski o miłość

Zdjęcie przedstawia kadr z filmu Faraon w reżyserii Jerzego Kawalerowicza. Widać trzy postacie. W środku Jerzy Zelnik odgrywający rolę faraona Ramzesa XIII, a po jego bokach aktorzy odgrywający role kapłanów.

„Człowiek jest wtedy najszczęśliwszy, kiedy dokoła siebie widzi to, co nosi w sobie samym” – pisał Bolesław Prus w swoim dziele pt. „Lalka”. Ten jeden z największych polskich prozaików przyszedł na świat w Hrubieszowie. Naprawdę nazywał się Aleksander Głowacki (Bolesław Prus to jego pseudonim literacki). Pochodził ze zubożałej rodziny szlacheckiej. Po wczesnej stracie rodziców wychowywał się u krewnych w Puławach, Lublinie, Siedlcach i Kielcach. Jako kilkunastolatek brał udział w powstaniu styczniowym, gdzie został ranny i trafił do więzienia w Lublinie. Po odbyciu kary ukończył gimnazjum i rozpoczął studia na Wydziale Matematyczno-Fizycznym w Szkole Głównej Warszawskiej, których jednak nigdy nie ukończył. Podejmował się różnych prac zarobkowych, m.in. pracował jako korepetytor w Targowisku pod Krasnymstawem oraz jako robotnik w Warszawie. Współpracował też z różnymi pismami, m.in. z „Kurierem Warszawskim”, gdzie miał stały cykl felietonów „Kroniki tygodniowe”.

Okres 1885-97 był szczytem twórczości literackiej Prusa. W początkach drogi pisarskiej tworzył głównie nowele i opowiadania. Do najbardziej znanych należą „Anielka”, „Katarynka”, „Antek”, „Kamizelka”, „Powracająca fala”. Nowelistyka Prusa zawiera ogromny wachlarz obserwacji społecznej i ciekawe ujęcia psychologiczne bohaterów. Prus od początku był zwolennikiem realizmu w literaturze. Jego „Placówka” bywa określana pierwszą polską powieść naturalistyczną.

Choć za swoją najlepszą powieść uważał „Emancypantki”, to niewątpliwie jego najsłynniejszym utworem, uznawanym za arcydzieło literatury polskiej, pozostaje „Lalka”. W powieści tej nakreślił obszerną panoramę życia społecznego Warszawy lat 1878-79 na tle długiej perspektywy dziejowej sięgającej czasów napoleońskich. „Lalka” to utwór wielowątkowy, w którym na plan pierwszy wysuwa się historia miłości przedsiębiorcy Stanisława Wokulskiego do zubożałej arystokratki Izabeli Łęckiej. Prus zastosował w powieści nowoczesne sposoby narracji i kunsztownie połączył w niej elementy konwencję realistyczną i satyryczną. „Lalka” została przyjęta z dystansem przez współczesnych Prusowi, natomiast po latach została wyraźnie doceniona, o czym świadczą choćby słowa Ludwika Krzywickiego: – Jak Dickens w Anglii, Balzac we Francji, tak Prus u nas stanie się świadectwem natury historycznej, świadectwem, które dalekim pokoleniom opowie, jak żyli ludzie życiem powszednim w drugiej połowie XIX w. Bohaterzy są zmyśleni, ale ich otoczenie codzienne i tryb życia, bieg myśli są plastyczną rzeczywistością.

Drugim najważniejszym dziełem Prusa jest „Faraon”, jedyna w dorobku pisarza powieść historyczna. Akcja została osadzona w XI w. p.n.e., kiedy władzę w starożytnym Egipcie obejmuje faraon Ramzes XIII. Osią kompozycyjną jest konflikt nowego faraona z kapłanami, którzy dotychczas de facto rządzili państwem i zgarniali wszelkie bogactwa, kosztem jego rozwoju. Młody władca zamierza się temu przeciwstawić i prowadzić rządy silną ręką, aby przywrócić potęgę dawnego Egiptu. „Faraon” to wybitna powieść o władzy, o mechanizmach rządzących dziejami państwa oraz o walce o zmianę ustroju. Doceniano Prusa za pieczołowite oddanie kolorytu historycznego, m.in. obyczajowości, obrzędów, topografii i architektury. Książka doczekała się słynnej ekranizacji w reżyserii Jerzego Kawalerowicza, która była nominowana do Oscara w kategorii najlepszy film nieanglojęzyczny.

Bolesław Prus wyznaczył drogi rozwojowe realizmu w literaturze polskiej, zarówno w szkicach krytycznoliterackich, jak i we własnej twórczości. Jego spuścizna artystyczna była źródłem inspiracji dla tak znamienitych twórców jak Reymont, Żeromski czy Dąbrowska. Autor „Lalki” przez całe życie był pisarzem zaangażowanym w życie publiczne i wrażliwym na los ludzi biednych i wykluczonych. 19 maja obchodzimy 110. rocznicę śmierci tego wybitnego polskiego prozaika.