Warto przeczytać - Biblioteka Pedagogiczna w Zamościu

1989. Jesień Narodów / Adam Burakowski, Aleksander Gubrynowicz, Paweł Ukielski.

Warszawa : Państwowy Instytut Wydawniczy, 2025. Wypożyczalnia Zamość 84609

W 1989 roku na oczach zdumionego świata zawalił się system komunistyczny. Od rozpoczęcia rokowań Okrągłego Stołu w Polsce w lutym, aż po rozstrzelanie Eleny i Nicolae Ceauşescu w grudniu – Europa Środkowa i Wschodnia przeszła przez burzliwy, choć wyjątkowo mało krwawy proces wyzwalania się spod reżimu komunistycznego (totalitarnego). Dziś, ponad 30 lat po tamtych wydarzeniach, wydaje się, iż perspektywa jest wystarczająco odległa, by bez emocji prowadzić badania porównawcze. Główne wydarzenia omawiane i analizowane przez autorów książki działy się jesienią 1989 roku. Zbiorowymi aktorami tych wydarzeń były niewątpliwie narody wybijające się na niepodległość po 45 latach zniewolenia. Rozważania dotyczące każdego z omawianych państw zostały podzielone na trzy zasadnicze bloki – ostatnie lata komunizmu, bezpośredni proces upadku reżimu oraz efekty tego procesu z perspektywy 30 lat. [PIW]

Autoagresja w teorii i praktyce psychologicznej / Sylwia Michałowska.

Szczecin : Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 2025. Wypożyczalnia Zamość 84500

Skuteczna pomoc często jest możliwa, choć nie zawsze dostępna. Istnieją metody terapeutyczne, których skuteczność zweryfikowano empirycznie na podstawie dowodów naukowych. Istnieją wytyczne i wskazówki w obszarze adekwatnej interwencji kryzysowej oraz dobrze, to znaczy mądrze, prowadzonej profilaktyki i prewencji. Jeśli wiedza może ratować życie, jedynym słusznym, a za tym etycznym działaniem, jest jej upowszechnienie. [opis wydawcy]

Jak przetrwać w średniowiecznym Krakowie / Agnieszka Bukowczan-Rzeszut.

Kraków : Wydawnictwo Astra, 2023. Wypożyczalnia Zamość 84621

Jeśli fascynują cię czasy, o których wciąż wiemy mniej, niż byśmy chcieli, i ludzie, którzy tworzyli atmosferę dawnego Krakowa – to lektura dla ciebie. Dowiesz się z niej, jak założyć rodzinę i dlaczego nie warto z tym zwlekać, jak długo wypadało karmić dzieci piersią i co robiono, gdy płakały w nocy. Poznasz średniowieczne menu i przekonasz się, że gospodę sąsiadującą z cmentarzem kościoła Mariackiego lepiej było obchodzić z daleka, choć i w innych przybytkach karczmarzom należało patrzeć na ręce. Zobaczysz, jak imprezowano w średniowieczu, co się działo w karnawale na krakowskich ulicach i z kim można było pójść w tany na własnym weselu. Odwiedzisz łaźnie miejskie, otwarte już od wschodu słońca, w których można było się ostrzyc i ogolić, a nawet postawić sobie bańki, i przekonasz się, że lepiej było chadzać do łaźni bez ubrań. Nikogo wówczas nie szokował ojciec biegnący zażyć kąpieli wraz z żoną i dziećmi, a wszyscy goli jak święty turecki. Dowiesz się, dlaczego Jan Kochanowski nie widział różnicy między łaźniami a zamtuzem, poznasz od kulis życie i pracę miejskich dziewek, które nie zawsze trudniły się najstarszą profesją z własnej woli i nierzadko miały za sobą tragiczne przeżycia. Zobaczysz, jak krakowski kat, który zamtuzem zarządzał, radził sobie z nielegalną konkurencją, prowadząc pokątne dziewki pod szubienicę, gdzie symbolicznie spalał wiązkę słomy i przestrzegał, że jeśli wrócą do miasta, skończą tak samo. Poznasz zwyczaje krakowskich duchownych, które mogą szokować współczesnych, ale nie średniowiecznych krakowian, z pobłażaniem przyjmujących wieść o archidiakonie, który w pogoni za panną zaplątał się w szatę, spadł z drabiny i skręcił sobie kark. Poznasz krakowskie święte księżne, których dziwaczne dla współczesnego człowieka zwyczaje inspirowały panny i mężatki – na szczęście nieliczne. Odwiedzisz krakowskie apteki, gdzie skosztujesz smakołyków, kupisz ludzkie łajno, wódkę, wosk do pieczęci, świeże zioła i zamorskie przyprawy. [opis wydawcy]

Joga w terapii dzieci autystycznych, z ADHD i szczególnymi potrzebami edukacyjnymi / Louise Goldberg ; tłumaczenie Joanna Bilmin-Odrowąż.

Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2025. Wypożyczalnia Zamość 84622

Louise Goldberg, nauczycielka jogi oraz pedagożka, wyjaśnia, w jaki sposób włączać praktykę asan do pracy z dziećmi w spektrum autyzmu, z ADHD czy zaburzeniami emocjonalno-behawioralnymi. Uczy podstawowych technik samoregulacji, przedstawia sekwencje pozycji, które zarówno energetyzują, jak i uspokajają oraz zwiększają świadomość ciała. Pokazuje, jak odpowiednio zorganizować zajęcia dla najmłodszych oraz utrzymać ich uwagę, wykorzystując podczas lekcji rozmaite gry i zabawy. Liczne zdjęcia asan opatrzone zostały szczegółowymi instrukcjami oraz wskazówkami metodycznymi dotyczącymi prowadzenia zajęć i radzenia sobie z trudnymi zachowaniami. [opis wydawcy]

Powrót do kawiarni na końcu świata : inspirująca podróż w głąb siebie / John Strelecky.

Nowy Sącz ; [Frampol] : Wydawnictwo Aktywa Sp. z o.o., copyright 2020. Wypożyczalnia Zamość 84633

Kontynuacja bestsellera nr 1 "Kawiarnia na końcu świata". Pewnej przypadkowej nocy, na zapomnianej drodze, życie Johna zmieniło się na zawsze, gdy zawędrował do niewielkiego miejsca czule znanego jako Kawiarnia Dlaczego tu jesteś? Po spędzeniu tam całego wieczoru wyszedł z nowym spojrzeniem na sens całego swojego życia. Ku jego wielkiemu zaskoczeniu, dziesięć lat później nagle znalazł się w tej samej kawiarni. W jej menu jest teraz więcej pytań, a także czekają go nowe przygody. I tak jak poprzednio, po czasie spędzonym w kawiarni rozpoczyna życie w inspirującym i nowym kierunku. Wszystko to dzieje się na pięknych Wyspach Hawajskich i jest kontynuacją bestsellera "Kawiarnia na końcu świata". Przenosi czytelników do miejsca, w którym znajdują się: świetne jedzenie, prowokujące pytania i zmieniające życie przygody. Usiądź więc Czytelniku w przytulnym pomieszczeniu, przy oknie i delektuj się... Powrotem do kawiarni na końcu świata! [opis wydawcy]

Overthinking : przerwij gonitwę myśli / Gwendoline Smith.

Warszawa : Wydawnictwo RM, © 2025. Wypożyczalnia Zamość 84628

Kiedy myślisz za dużo, nadmiernie wszystko analizujesz i wpadasz w gonitwę myśli, to zaczynasz odczuwać coraz większy niepokój. Na irracjonalne myśli negatywnie reaguje twoje ciało, wyzwalając reakcję lękową, przez co trudno ci kontrolować swoje zachowanie. Jak sobie pomóc, poprawić jakość swojego życia, samopoczucie oraz skuteczność działania? Psycholożka Gwendoline Smith w niezwykle przystępny i przyjazny czytelnikowi sposób wyjaśnia, czym jest nadmierne myślenie, jak wpływa na nas zamartwianie się, a przede wszystkim jak poradzić sobie z „myślowymi wirusami”, które nie pozwalają nam wyrwać się ze spirali negatywnych myśli. Pomoże ci zrozumieć, co dzieje się w twojej głowie, i pokaże skuteczne strategie radzenia sobie z problemem nadmiernego myślenia. [Wydawnictwo RM]

Bolesław Chrobry : pierwszy król Polski / Joanna Wieliczka-Szarkowa.

Kraków : Wydawnictwo AA, Copyright 2025. Wypożyczalnia Biłgoraj 47077

Tysiąc lat temu, w 1025 roku Bolesław Chrobry został pierwszym królem Polski, która tym samym stała się odtąd królestwem. Koronacja czyniła z Bolesława jedną z najważniejszych postaci ówczesnej Europy, a jego państwo stawiała w rzędzie monarchii, takich jak inne królestwa łacińskiej Europy, powstałe z imperium Karola Wielkiego, od imienia którego wywodzi się słowo „król”. Władza królewska, jak wierzono, pochodziła od samego Boga. Król jako pomazaniec sprawował władzę nad poddanymi z woli Boga i w Jego imieniu. Ukoronowany Bolesław stawał się suwerenny w swoich decyzjach, co zresztą potwierdzał całym swoim panowaniem, w czasie którego z uporem i nieugiętą wolą, konsekwentnie walczył o niezależność swojego państwa. Był nie tylko wielkim politykiem, ale przede wszystkim wojownikiem, i to w swojej epoce wojownikiem najznakomitszym. [opis wydawcy]

Kobieta średniowiecza / Eleanor Janega.

Warszawa : PORT, 2025. Wypożyczalnia Biłgoraj 47080

W średniowieczu idealne kobiety musiały urodzić wiele dzieci i być wstrzemięźliwe seksualnie. A najlepiej gdyby były zakonnicami. Powinny mieć urodę Heleny Trojańskiej, ale nie rzucać się w oczy. Być pracowite, ale jednocześnie mieć czas dla rodziny. Średniowieczni mężczyźni w swoich koncepcjach płci inspirowali się filozofią grecką i rzymską, którą łączyli z teologią chrześcijańską. Wyrażali konkretne oczekiwania, jak kobiety powinny wyglądać, kochać, żyć, pracować, zachowywać się. Autorka zabiera nas w pasjonującą podróż uliczkami średniowiecznych miasteczek i wsi, gdzie spotkamy kowalki, płatnerki, piwowarki, handlarki, czy rzemieślniczki. Kobiety, które musiały na nowo zdefiniować swoją tożsamość i dzięki którym średniowieczne społeczeństwo mogło w ogóle funkcjonować. Eleanor Janega nie tylko opowiada historię, ale również rzuca nowe światło na to, jak średniowieczny świat ukształtował współczesne pojęcie płci, równości i tożsamości. To książka dla wszystkich, którzy chcą zrozumieć, jak przeszłość wpływa na współczesne zrozumienie roli kobiet w społeczeństwie. [opis wydawcy]

Pierwsze królestwo : mocarstwo Bolesława Chrobrego / Wojciech Polak.

Kraków : Biały Kruk, 2025. Wypożyczalnia Biłgoraj 47085

Są w dziejach narodów wydarzenia, których wpływ na przyszłe wieki jest nieprzemijający. Dla nas takim wydarzeniem jest bez wątpienia koronacja w roku 1025 na króla Bolesława, księcia Polan, zwanego potem Chrobrym lub Wielkim. Był on zarazem władcą zjednoczonych plemion na rozległych ziemiach, których rozmiar przekraczał obszar dzisiejszej Rzeczypospolitej. Chrobry stworzył państwo, które stało się mocarstwem w ówczesnej Europie. Był postrachem dla wrogów i oparciem dla przyjaciół, walecznym wodzem i rozsądnym strategiem. Jego wpływy rozciągały się od Kolonii i Ratyzbony po Kijów, od bałtyckiego Pomorza po Morawy i Dunaj. Umacniał swe państwo w silnej więzi z chrześcijaństwem i zachodnią kulturą. Prowadził niezależną politykę zarówno wobec cesarza zachodniego – rzymskiego, jak i wschodniego – bizantyńskiego. Bolesław Chrobry zbudował tak silne fundamenty polskiej państwowości, że wzniesiony przez niego gmach nigdy nie runął. Chwiał się czasem, to prawda, doznawał uszczerbków, bywał zaniedbany, ale trwał. Nie zmogły go żadne nawałnice. Trwała Polska. Trwał polski naród. Dlatego jakże słusznie świętujemy dziś tysięczną rocznicę koronacji Bolesława, która dokonała się w katedrze poznańskiej 18 kwietnia 1025 r., już po przeszło 30 latach panowania tego syna Mieszka i czeskiej księżniczki Dobrawy, wnuka Siemomysła, prawnuka Lestka (Leszka). Podniesienie państwa do rangi dziedzicznego królestwa oznaczało w ówczesnym świecie przede wszystkim utwierdzenie jego suwerenności i wzmocnienie wpływów. Książka prof. Wojciecha Polaka „Pierwsze królestwo” przybliża nam znakomicie tamte czasy: koniec wieku X i początek XI, gdy ostatecznie kształtuje się państwo nazywane do dziś Polską. Poznajemy zarówno zbrojne wyprawy Bolesława Chrobrego, jak i codzienne życie oraz obyczaje tamtych czasów. Wędrujemy na różne dwory, gdzie wyznaczano kierunki ówczesnej polityki. Obserwujemy umacnianie się chrześcijaństwa, niezaprzeczalnego zwornika polskiej państwowości i polskiego narodu. Liczne, unikatowe ilustracje uzupełniają słowa Autora i ubarwiają książkę – godną jubileuszu tysiąclecia koronacji wielkiego polskiego władcy. [opis wydawcy]

Bliżej : rodzicielstwo bliskości dla tych, którym kończy się cierpliwość / Joanna Jaskółka ; ilustracje Miriola Dzik (choć Kura).

Kraków : Znak Jednym Słowem, 2021. Wypożyczalnia Zamość 81093
Dzięki tej książce dowiesz się, czym naprawdę jest rodzicielstwo bliskości i jak stosować jego zasady w praktyce. Bez żadnej ściemy. Pokażę ci na przykładach, w codziennych scenkach i dialogach: dlaczego powinnaś się cieszyć z każdego „nie” swojego dziecka, czy należy od razu biec, kiedy słyszysz: „Mamo, pomóż!”, jak rozmawiać z dziećmi, żeby chciały rano wstać, ubrać się i pójść do przedszkola, co zrobić, gdy dziecko krzyczy: „Nienawidzę cię! Jesteś najgorszą mamą!” i dlaczego czasami warto odpuścić.

Dziecko na cyfrowym odwyku : jak bez krzyku oderwać dziecko od komputera i smartfona / Małgorzata Majewska.

Bielsko-Biała : Dragon, copyright 2022. Wypożyczalnia Zamość 81102
Ten poradnik pomoże rodzicom odzyskać kontrolę nad tym, ile czasu ich dziecko spędza w sieci. Dowiedzą się, czy sytuacja, w której jest dziecko to już uzależnienie czy jeszcze nie. Nauczą się jak rozmawiać z dzieckiem o zagrożeniach wynikających ze spędzania czasu w przestrzeni wirtualnej. Dowiedzą się, jak odbudować z nim kontakt i jak zachować równowagę pomiędzy czasem online i offline.

Jak bez napięć wychowywać pewne siebie dziecko / Michaeleen Doucleff ; [przekład Anna Czajkowska].

Warszawa : Muza, 2022. Wypożyczalnia Zamość 81106
Zaburzenia depresyjne, brak pewności siebie i niekontrolowana frustracja. To tylko niektóre z nasilających się symptomów występujących u młodych ludzi. Badacze z Uniwersytetu Harvarda ustalili, że jeden na trzech dzisiejszych nastolatków cierpi na klinicznie stwierdzone stany lękowe. Na pomoc tym problemom wychodzi Dr Michaeleen Doucleff, której książka wywraca współczesne pojmowanie rodzicielstwa do góry nogami, dając rodzicom nadzieję na wychowanie bez krzyków i agresji współpracującego dziecka, które nie boryka się z brakiem pewności siebie i niekontrolowaną frustracją. Autorka postanowiła zgłębić temat wychowania dzieci, spędzając wiele miesięcy zanurzona w kulturę Majów w Ameryce, plemienia Hadza w Afryce i Inuitów w Arktyce. Nieprzypadkowo, bo właśnie w tych miejscach, nie jest znana ani dziecięca złość, ani depresja. Autorka podgląda tamtejsze macierzyństwo oraz stosunki rodzinne. Sprawdza, co tak naprawdę jest źródłem rodzicielskiego sukcesu.

Jeżeli jesteś inny : historyjka o tym, jak kochać siebie za to, jakim się jest / Natalia Tomczyk ; ilustracje: Maria Pelc.

Gdańsk : Wydawnictwo Harmonia, 2022. Wypożyczalnia Zamość 81110
Jak sobie poradzić, JEŻEli jesteś inny? Doskonale wiedzą o tym JEŻE! Takie jak malutka Ada, która pewnego dnia zawitała w ogródku pewnego przedszkola… Jej perypetie zostały przedstawione w formie ilustrowanej historyjki o tym, jak kochać siebie za to, jakim się jest. Opowieść z pewnością zainteresuje nauczycieli, pedagogów i rodziców, ale przede wszystkim dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, które: przeżywają lęk związany z różnymi sytuacjami dnia codziennego chcą nauczyć się rozpoznawać swoje emocje i je nazywać pragną zdobyć umiejętność akceptacji siebie i innych potrzebują, by złagodzić ich smutek borykają się z poczuciem odmienności i osamotnienia. Książka może też stać się dobrą podpowiedzią, jak rozmawiać z dziećmi o ich lękach i trudnościach. Zadanie to ułatwia dołączony do każdej części barometr emocji – pracując z nim, mali czytelnicy szybko nauczą się, jak określać stany emocjonalne i jak sobie z nimi radzić.

Nie pękaj! Bądź sobą! : powiedz stop presji rówieśników / Jennifer Moore-Mallinos ; ilustracje: Jon Davis ; [przekład z j. angielskiego: Joanna Olejarczyk].

Kielce : Wydawnictwo Jedność, copyright 2022. Wypożyczalnia Zamość 81121
Ta książka wychodzi naprzeciw jednemu z problemów współczesnych nastolatków, jakim jest presja rówieśników i towarzyszące jej napięcie, Jej bohaterka pewnego dnia zostaje zaproszona do grona „popularnych” uczniów. Imponuje jej to wyróżnienie, czuje się ważna i lubiana, niestety po jakimś czasie wszystko zaczyna się psuć, a ona sama odczuwa coraz silniejszy dyskomfort psychiczny. Brzmi znajomo? No właśnie, presja rówieśnicza to uczucie, kiedy dziecko uważa, że musi zrobić coś, na co tak naprawdę nie ma ochoty, ale chcą tego inni. Powiedzmy STOP przymusowi popularności! Ta książka to absolutny niezbędnik każdego młodszego nastolatka! Jej żywy współczesny język i nowoczesne ilustracje zapraszają dzieci i ich opiekunów do ważnych rozmów...

Odwagi, Pinku! : książka o odporności psychicznej : dla dzieci i dla rodziców trochę też / Urszula Młodnicka ; [ilustracje:] Agnieszka Waligóra.

Gliwice : Sensus, copyright 2022. Wypożyczalnia Zamość 81125
Pink, mały niebieski stwór, jedno ucho ma okrągłe, a drugie trójkątne. Uwielbia swoich przyjaciół, babeczki bananowe i grę na ukulele. Nie lubi kożuchów na mleku i Fiszki, a także gdy ktoś go okłamuje. Nie lubi też występować publicznie. Bardzo go to stresuje. A Ciebie co STRESUJE? Czego się czasem BOISZ? Wiesz, to zupełnie normalne, że w życiu zdarzają się trudne momenty. Że na myśl o nadchodzących wyzwaniach czujemy obawę i boli nas brzuch. Że czasem jesteśmy smutni, a czasem wybuchamy złością jak wulkan. Na szczęście są sposoby, by sobie z tym poradzić.

Bądź pewna siebie / Joanna Godecka.

Warszwa : Muza, 2022. Wypożyczalnia Zamość 81092
Wszystko, co dzieje się w naszym życiu – sposób, w jaki działamy, planujemy, reagujemy, tworzymy relacje z otoczeniem – wynika z tego, w jaki sposób myślimy o sobie! Dobra samoocena to znakomity punkt wyjścia do wykorzystania tego, co oferuje życie. Osoby ją mające traktuja wzloty i upadki jako naturalne zdarzenia, nie zrażają się porażkami i śmiało podejmują rozsądne ryzyko. Dlatego bazując na najnowszych teoriach psychologicznych oraz doświadczeniach z własnego gabinetu, autorka proponuje kompleksowe działanie zawarte w 30-dniowym programie treningowym.

Neuroróżnorodne : jak żyć w świecie skrojonym nie na naszą miarę / Jenara Nerenberg ; przełożyła Katarzyna Byłów.

Warszawa : Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2022. Wypożyczalnia Zamość 81120
Książka o doświadczeniu neuroodmiennych kobiet, która zaprasza czytelników do myślenia w kategoriach neuroróżnorodności – porzucenia stygmatyzacji na rzecz wzmocnienia unikatowych cech naszych umysłów. Ma na celu wzmocnienie kobiet, które mają głębokie poczucie tego, że są „inne”, lecz do tej pory nie wiedziały, że związane jest to z ich neuroodmiennością. Przywołując rozmowy z osobami w spektrum autyzmu, z ADHD, synestezją, „zaburzeniem” przetwarzania sensorycznego i osobami wysoko wrażliwymi, Nerenberg rozwiewa powszechne mity na temat różnic neurorozwojowych i pokazuje, w jaki sposób mogą objawiać się u kobiet. Wykorzystuje do tego perspektywę neuroróżnorodności, która odchodzi od podejścia dzielącego mózgi na „normalne” i „odstające od normy” na rzecz rozpoznania bogactwa ludzkiej neurorozwojowej różnorodności. Pełna praktycznych wskazówek, dzięki którym kobiety neuroodmienne będą mogły łatwiej odnaleźć się w miejscu pracy, w relacjach i w domu.

Autyzm : ćwiczenia dla dzieci : 50 zadań wzmacniających pewność siebie i kształtujących umiejętność komunikacji / Puja Trivedi Parikh ; przekład Juliusz Okuniewski ; ilustracje Sean Sims.

Gdańsk : Wydawnictwo Harmonia, 2022. Wypożyczalnia Zamość 81091

Ćwiczenia, gry i zabawy to świetny sposób, żeby ułatwić dziecku z zaburzeniami ze spektrum autyzmu (ASD) naukę i rozwój. Książka zawiera 50 zadań, które opracowano specjalnie po to, by pomóc najmłodszym (w wieku od 4 do 8 lat) rozumieć własne uczucia, regulować emocje, skutecznie komunikować się z innymi osobami oraz poprawić koncentrację. Książka to propozycja zarazem nauki i zabawy. Zagadki, quizy, kolorowanki i ćwiczenia angażujące uwagę pomogą maluchom zrozumieć autyzm i poprawić codzienne umiejętności życiowe potrzebne w domu i szkole. Zadania takie, jak „Małpi labirynt”, pomogą odciągnąć uwagę od zachowań powtarzalnych, a inne, jak „Zabawa z gliną”, ułatwią wyrażenie swoich uczuć dzieciom niemówiącym. Opis każdego ćwiczenia zawiera przystępne informacje dla dorosłych, na co powinni zwrócić uwagę podczas pracy z dzieckiem.

Czytanie na głos, które rozwija dzieci i buduje relacje : przewodnik Jima Trelease’a dla rodziców i nauczycieli / Jim Trelease ; pod redakcją Cyndi Giorgis ; [przekład Anna Rosiak].

Warszawa : Mamania, copyright 2022. Wypożyczalnia Zamość 81099

Pierwsze polskie wydanie klasycznego i kultowego przewodnika, który zyskał status międzynarodowego bestsellera i od lat wspomaga rodziców i nauczycieli na drodze do rozkochania dzieci w czytaniu. Działalność Jima Trelease’a zainspirowała także twórców kampanii „Cała Polska czyta dzieciom”. W jaki sposób czytanie dzieciom na głos pomaga im stać się zapalonymi czytelnikami? Badania dowodzą, że głośne czytanie poprawia ich umiejętności czytania, pisania, mówienia i słuchania – a przede wszystkim ich nastawienie do czytania. Książka oferuje: sprawdzone techniki i strategie, sposoby na odkrywanie przyjemności z czytania, pomysły na aktywności w domu, szkole i bibliotece. Przewodnik zawiera również nieocenioną pomoc przy doborze lektur dla dzieci – wykaz wartościowych i lubianych przez nie książek, po które można sięgać w zależności od ich potrzeb i wieku.